Giriş
Çitler, bahçenin sınırlarını belirleyen, mahremiyet sağlayan, rüzgârı ve gürültüyü kesen canlı duvarlardır. İstanbul'daki site, villa ve müstakil ev bahçelerinde taflan, Leylandi, mazı, şimşir, kurtbağrı ve defne gibi çit bitkileri sıkça kullanılır. Doğru bakımla yıllarca sık, yeşil ve düzgün kalabilen çitler, bakımsız bırakıldığında kısa sürede dağınık, alttan boşalmış ve yola taşan bir görünüme bürünür.
Çit budaması, ağaç budamasından farklı bir yaklaşım gerektirir. Ağaçta amaç çoğu zaman tek tek dalları doğru noktadan almakken, çitte amaç bitkiyi sık ve dengeli bir yüzey oluşturacak şekilde yönlendirmektir. Bu nedenle çit budaması yılda birkaç kez, bitkinin büyüme temposuna göre tekrarlanır. Bu yazıda çit budamasının amaçlarını, doğru çit formunu, bitki türlerine göre dikkat edilmesi gerekenleri, zamanlamayı ve sık yapılan hataları anlatıyoruz.
Çit budamasının amaçları
Çit budamasının ilk amacı sıklıktır. Düzenli olarak budanan çit bitkileri, kesilen uçların altındaki gözlerden yeni yan sürgünler verir ve zamanla sık, boşluksuz bir yüzey oluşturur. İkinci amaç formdur. Çitin istenen yükseklik ve genişlikte, düz ve düzgün hatlarla tutulması bahçenin genel görünümünü belirler. Üçüncü amaç ise çitin bahçeyi, yolu ve komşu parselleri işgal etmemesidir. Yola taşan çitler yaya ve araç geçişini zorlaştırır, görüş alanını kapatır ve komşuluk sorunlarına yol açabilir.
Bunların yanında düzenli budama, çit bitkilerinin sağlıklı kalmasına da katkı sağlar. Kuru ve hastalıklı bölümlerin erkenden fark edilip temizlenmesi, zararlıların yayılmasını önler.
Doğru çit formu
Çit budamasında en önemli kurallardan biri, çitin alttan geniş ve üstten hafifçe dar budanmasıdır. Kesit olarak bakıldığında hafif bir yamuk görünümü oluşan bu form, çitin alt yapraklarının da güneş almasını sağlar. Dik kesilen ya da üstü alttan geniş bırakılan çitlerde üst bölüm alt bölümü gölgeler; alt yapraklar zamanla dökülür ve çit dipten boşalır. Bir kez boşalan dibi yeniden yeşillendirmek, özellikle bazı türlerde, oldukça zordur.
Düz ve uzun çitlerde hizanın korunması için ip ve hizalama çubukları kullanıyoruz. Böylece çitin bütün boyunca aynı yükseklikte ve aynı genişlikte kalmasını sağlıyoruz. Köşeler ve uç noktalar ise çitin karakterine göre keskin ya da yuvarlatılmış bırakılabilir.
Çit bitkilerine göre dikkat edilmesi gerekenler
Taflan
İstanbul bahçelerinde en yaygın çit bitkilerinden biridir. Hızlı büyür ve budamaya iyi tepki verir. Büyük yaprakları nedeniyle çit makasıyla kesildiğinde yaprakların yarısı kesilmiş halde kalabilir ve bu kesik yapraklar kahverengileşerek görünümü bozabilir. Bu nedenle özellikle ön cephe çitlerinde dikkatli kesim ve gerektiğinde el makasıyla son düzeltme yapılır. Taflan, yaşlı odundan da sürgün verebildiği için gerektiğinde sert gençleştirme budamasına dayanabilir.
Leylandi ve mazı
Hızlı büyüyen ibreli çit bitkileridir ve kısa sürede yüksek, sık bir perde oluştururlar. Bu türlerde en kritik kural, budamanın her zaman yeşil kısımda kalmasıdır. Leylandi ve mazı, yaşlı, kahverengi ve yapraksız odundan yeniden sürgün vermez. Bu nedenle uzun süre bakımsız kalarak aşırı büyümüş bir Leylandi çitini tek seferde çok geriye kesmek, kalıcı kahverengi boşluklar bırakır. Bu çitlerde boy ve genişlik düşürme işlemi kontrollü ve kademeli yapılmalıdır.
Şimşir
Küçük yaprakları ve yavaş büyümesi sayesinde alçak sınır çitleri ve geometrik şekiller için idealdir. Şimşirde hassas ve sık budama en iyi sonucu verir. Son yıllarda şimşirlerde ciddi zarar yapan şimşir güvesi nedeniyle budama sırasında yaprakların ve dalların iç kısımlarının zararlı açısından kontrol edilmesi büyük önem taşır.
Kurtbağrı ve defne
Kurtbağrı hızlı büyüyen ve budamaya çok iyi tepki veren bir çit bitkisidir; büyüme döneminde birkaç kez budanması gerekebilir. Defne ise daha yavaş büyür, sık ve koyu yeşil bir çit oluşturur; büyük yapraklı olduğu için taflana benzer şekilde dikkatli kesim ister.
Çit ne zaman budanır?
Çit budaması büyük ölçüde büyüme dönemine bağlıdır. İlkbaharda yeni sürgünler belirli bir uzunluğa ulaştığında ilk budama yapılır; yaz ortasında ikinci bir düzeltme ve sonbahar başında son bir şekillendirme yapılabilir. Hızlı büyüyen türlerde bu sıklık artabilir. Sonbaharın sonlarına doğru yapılan ağır budamalar ise kış öncesinde yeni ve hassas sürgünlerin oluşmasına neden olabileceği için önerilmez.
Uzun süre bakımsız kalmış çitlerde uygulanacak sert gençleştirme budaması ise bitkinin dinlenmede olduğu kış sonunda planlanır. Böylece bitki ilkbaharda güçlü bir şekilde yeniden sürgün verir.
Çit budamasında dikkat edilmesi gereken bir diğer konu da kuşlardır. Çitler, birçok kuş türü için güvenli yuva alanlarıdır. İlkbahar ve yaz başında budamaya başlamadan önce çitin içini kontrol ediyor, aktif bir yuva görürsek o bölümün budamasını erteliyoruz.
Uzun ve yüksek çitlerde çalışma
Site çevrelerinde ve geniş bahçelerde çitler yüzlerce metre uzunluğa ve birkaç metre yüksekliğe ulaşabilir. Bu tür çitlerde motorlu ve şarjlı çit makaslarının yanı sıra teleskopik makaslar, uygun iskeleler ve gerektiğinde platformlar kullanılır. Budama sırasında yere düşen yapraklar ve dal parçaları için çitin dibine branda serilerek toplama kolaylaştırılır. İş bitiminde atıklar toplanır ya da öğütülerek bahçede malç olarak kullanılabilir.
Yeni dikilen çitlerde ilk yıllar
Yeni dikilen bir çitin ilk iki üç yılı, ilerideki sıklığını belirleyen dönemdir. Bu dönemde yapılan en büyük hata, çitin istenen yüksekliğe bir an önce ulaşması için hiç budanmadan bırakılmasıdır. Budanmayan genç çit bitkileri yukarı doğru tek gövdeyle uzar, yan sürgün vermez ve dibi seyrek kalır. Oysa ilk yıllarda uçların düzenli olarak hafifçe alınması, bitkiyi dallanmaya zorlar ve tabandan itibaren sık bir yapı kurulmasını sağlar. Çit, istenen yüksekliğe biraz daha geç ulaşır; ancak ulaştığında dipten tepeye kadar dolu ve sağlam bir perde oluşturur. Bu dönemde düzenli sulama ve çit dibinin yabani otlardan temizlenmesi de bitkilerin hızlı ve dengeli gelişmesine yardımcı olur.
Budama sonrası bakım
Budama, çit bitkisinden bir miktar yaprak kütlesi eksiltir ve bitki bu kaybı yeni sürgünlerle telafi eder. Bu sürecin sağlıklı ilerlemesi için özellikle yaz aylarında yapılan budamalardan sonra düzenli sulama önemlidir. İlkbaharda uygulanan dengeli bir gübreleme, çitin yeniden yeşillenmesini hızlandırır. Budama sırasında gördüğümüz zararlı ve hastalık belirtilerini size bildiriyor, bir sonraki budamanın ne zaman yapılması gerektiğini söylüyoruz.
Sık yapılan hatalar
Çit budamasında en yaygın hata, çitin yalnızca üstten ve yanlardan düz bir şekilde kesilip alt kısmın ihmal edilmesidir. Bu durum zamanla çitin dipten boşalmasına neden olur. İkinci hata, uzun süre budanmayan bir çitin tek seferde çok geriye alınmasıdır; özellikle ibreli türlerde bu, kalıcı boşluklara yol açar. Üçüncü hata ise körelmiş ve temizlenmemiş makaslarla çalışmaktır. Körelmiş makaslar sürgünleri kesmek yerine ezer ve yaprak uçlarının kahverengileşmesine neden olur.
Sonuç
Çit budaması, bahçenin düzenini ve mahremiyetini koruyan, düzenli tekrar gerektiren bir bakım işidir. Alttan geniş, üstten hafif dar bir formun korunması, bitki türüne uygun kesim tekniğinin seçilmesi ve budamanın büyüme dönemine göre planlanması, çitin yıllarca sık ve yeşil kalmasını sağlar. İstanbul'un her ilçesinde site, villa ve ev bahçelerinizdeki çitler için tek seferlik ya da düzenli budama planlayabiliriz; çitin uzunluğunu ve yüksekliğini gösteren birkaç fotoğraf ilk değerlendirme için yeterlidir.